مقدمه:
عفونت شدید دندان یکی از مشکلات دهان بوده و میتواند فراتر از یک درد ساده دهانی باشد، بهویژه اگر درمان نشود. چنین عفونتی قادر است به بافتهای عمقی نفوذ کند، بر کل بدن اثر بگذارد و روند درمان ارتودنسی را پیچیده سازد. در این مقاله، ما به بررسی کاربرد کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان میپردازیم تا نشان دهم این دارو چگونه عمل میکند، شواهد علمی درباره آن چه میگویند و در چه شرایطی باید از آن استفاده شود. همچنین به خطرات احتمالی، نکات کاربردی و نقش آن در برنامه درمانی دندانپزشکی و ارتودنسی نیز اشاره خواهم کرد. هدف این است که با زبانی ساده و داستانی، مفاهیمی بیان شوند که هم برای متخصصان دندانپزشکی و هم برای بیماران قابل درک باشد. در طول مسیر، نکاتی را برجسته میکنم که بسیاری از وبلاگها به آن توجه نمیکنند؛ مانند نحوه صحیح استفاده از آنتیبیوتیکها، هماهنگی درمان در محیطهای ارتودنسی و دندانپزشکی واقعی، و اهمیت مشاوره واضح با بیمار. در پایان، درک دقیقتری از جایگاه واقعی کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان به دست خواهید آورد و خواهید فهمید که این دارو چگونه میتواند بخشی از درمان مؤثر باشد، نه همه آن.
جدول: نکات کلیدی برای استفاده از کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان
| موضوع |
توضیحات |
نکات کلیدی و کاربردی |
| اندیکاسیون و انتخاب بیمار |
کلیندامایسین زمانی انتخاب میشود که بیمار به پنیسیلین حساسیت واقعی داشته باشد یا احتمال وجود عفونت بیهوازی در شرایط دندانی یا ارتودنسی زیاد باشد. |
سابقه حساسیت دارویی بیمار را بررسی کنید، میزان گسترش عفونت را ارزیابی نمایید و پیش از تجویز، منبع عفونت را کنترل کنید. |
| دوز و مدت درمان |
دوز معمول خوراکی در بزرگسالان بین ۳۰۰ تا ۴۵۰ میلیگرم هر شش ساعت یکبار، بهمدت ۵ تا ۷ روز است که با توجه به شدت بیماری تنظیم میشود. |
بیمار را آگاه کنید تا درمان را سریع آغاز کند، دوره را کامل بگذراند و در ۴۸ تا ۷۲ ساعت نخست، پاسخ بدن را بررسی کند. |
| ادغام در روند درمان دندانپزشکی |
آنتیبیوتیک باید همراه با درمانهای دندانی مانند درناژ، درمان ریشه یا کشیدن دندان انجام شود و بهتنهایی استفاده نگردد. |
درمان دارویی و دندانی را هماهنگ کنید، برای بیمار پیگیری زمانبندیشده بگذارید و توضیح دهید که آنتیبیوتیک درمان کمکی است. |
| ایمنی و پایش خطرات |
کلیندامایسین خطر بالایی برای کولیت ناشی از کلستریدیوم دیفیسیل دارد و میتواند موجب ناراحتیهای گوارشی شود. |
سابقه بیماریهای گوارشی را بررسی کنید، علائم هشدار را به بیمار آموزش دهید، و در صورت بروز عوارض، مصرف دارو را متوقف کنید. |
| مدیریت منطقی مصرف آنتیبیوتیک و ارتباط با بیمار |
مصرف کلیندامایسین باید بر اساس دستورالعملهای علمی باشد و نه بهصورت عمومی برای همه بیماران. آموزش بیمار اهمیت زیادی دارد. |
از راهنماییهای انجمن ADA یا دستورالعملهای بومی پیروی کنید، دلیل تجویز دارو را برای بیمار توضیح دهید و برنامه پیگیری مستند بنویسید. |
۱. نحوه عملکرد کلیندامایسین و پوشش باکتریایی
۱.۱. نحوه عملکرد دارو در شرایط عفونت دندانی
کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان با ورود به سلولهای باکتری و اتصال به زیرواحد ۵۰S ریبوزوم، تولید پروتئین را متوقف کرده و در نتیجه رشد باکتری و ترشح سموم آن را مهار میکند. از آنجا که این دارو نفوذ بالایی در استخوان و بافت نرم دارد، میتواند به نواحی عمقی فک و بافتهای اطراف برسد، جایی که معمولا باکتریهای دهانی پنهان میشوند. در بیشتر عفونتهای دندانی، باکتریها ترکیبی از گونههای بیهوازی و هوازی هستند و کلیندامایسین با طیف وسیع خود، بسیاری از این میکروبها از جمله کوکهای گرممثبت و باکتریهای بیهوازی را پوشش میدهد. نکتهای که اغلب وبلاگهای عمومی نادیده میگیرند، این است که توان نفوذ بافتی بالا و اثر ضد سمّی این دارو، آن را به گزینهای فراتر از یک آنتیبیوتیک معمولی تبدیل میکند. در بیماران ارتودنسی یا افرادی با سابقه دندانی پیچیده، توانایی دارو در نفوذ به استخوان و فضاهای اطراف ریشه دندان اهمیت زیادی دارد. باید یادآوری کرد که اثر آنتیبیوتیکی تنها بخشی از درمان است و منبع عفونت مانند دندان پوسیده، آبسه یا ریشه عفونی باید همزمان درمان شود تا نتیجه کامل بهدست آید.
۱.۲. پوشش دارویی در عفونتهای اُدنتوژنیک (منشأ دندانی)
در نگاه اول ممکن است تصور شود که عفونتهای دندانی تنها به چند نوع باکتری ساده محدود میشوند، اما در واقعیت ترکیب پیچیدهای از میکروارگانیسمها در این فرایند نقش دارند. پژوهشها نشان میدهند بسیاری از عفونتهای اُدنتوژنیک (Odontogenic Infections) شامل گونههای بیهوازی مانند استرپتوکوک میلیری (Streptococcus milleri)، پپتواسترپتوکوک (Peptostreptococcus) و باکتریهای گرممنفی بیهوازی مثل باکتروئیدز (Bacteroides) و فوزوباکتریوم (Fusobacterium) هستند. کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان توانایی بالایی در مهار این باکتریهای بیهوازی دارد و معمولاً زمانی تجویز میشود که استفاده از پنیسیلین به دلیل حساسیت یا مقاومت دارویی ممکن نباشد. با این حال، برخلاف تصور رایج، کلیندامایسین همیشه برتری قابل توجهی نسبت به آنتیبیوتیکهای خط اول مانند پنیسیلین یا آموکسیسیلین ندارد. شواهد علمی نشان میدهند این دارو برای بیماران حساس به پنیسیلین گزینه مناسبی است، اما در سایر موارد باید خطرات و مزایا با دقت سنجیده شوند. به طور خلاصه، طیف اثر گسترده کلیندامایسین آن را به دارویی مؤثر تبدیل کرده است، اما استفاده از آن باید بر اساس نوع باکتری، شدت عفونت و وضعیت بیمار توجیه شود تا از مصرف غیرضروری جلوگیری گردد.
۲. اثربخشی و شواهد بالینی
۲.۱. نتایج پژوهشی در درمان عفونتهای دندانی
موفقیت واقعی کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان در محیطهای بالینی و عفونتهای فک و صورت (Maxillofacial) مورد بررسی قرار گرفته است. برای نمونه، مطالعهای در سال ۲۰۲۳ مقایسهای بین آموکسیسیلین/کلاوولانات و کلیندامایسین در بیماران مبتلا به عفونتهای اُدنتوژنیک (Odontogenic Infections) انجام داد و نتیجه گرفت که کلیندامایسین برتری آشکاری نسبت به داروی دیگر ندارد. دستورالعملها و مرورهای علمی پیشین نیز تأکید دارند که آنتیبیوتیک به تنهایی، بدون درمانهای دندانی مانند درناژ (Drainage) یا درمان ریشه (Root Canal Therapy)، به ندرت کفایت میکند. نکتهای که بسیاری از وبلاگها از آن غافلاند این است که حتی دارویی قوی مانند کلیندامایسین نیز تنها زمانی مؤثر است که مداخله درمانی بهموقع، تشخیص صحیح و کنترل منبع عفونت از طریق جراحی یا اندودنتیک (Endodontic) انجام شود. پژوهشها نشان دادهاند کلیندامایسین در موارد پیچیده، بهویژه در بیماران حساس به پنیسیلین، میتواند مؤثر باشد؛ با این حال، در همه موارد عفونت شدید دندان نمیتوان آن را درمان قطعی دانست.
۲.۲. محدودیتهای اثربخشی و یافتههای مرتبط با ایمنی دارو
در بررسی کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان باید به محدودیتهایی نیز توجه کنیم که در بسیاری از منابع اینترنتی ساده نادیده گرفته میشوند. یکی از نگرانیهای اصلی، خطر بالای بروز عوارض جانبی شدید است؛ بهویژه خطر ابتلا به عفونت کلستریدیوم دیفیسیل (Clostridioides difficile Infection – CDI). مطالعات نشان دادهاند که کلیندامایسین نسبت به بسیاری از آنتیبیوتیکهای دیگر، خطر بیشتری برای ایجاد این عفونت دارد و حتی یک دوز از دارو ممکن است برای بروز اختلالات شدید گوارشی کافی باشد. محدودیت دیگر به موضوع «مدیریت منطقی آنتیبیوتیکها» (Antibiotic Stewardship) بازمیگردد. انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA) تأکید میکند که آنتیبیوتیکها نباید جایگزین درمان قطعی مانند درناژ، درمان ریشه یا کشیدن دندان شوند، بهویژه در بیمارانی که علائم سیستمیک ندارند. بنابراین، اگرچه کلیندامایسین جایگاه خود را در درمان عفونتهای خاص دارد، اما استفاده از آن باید همراه با درمانهای جراحی یا اندودنتیک و با در نظر گرفتن وضعیت ایمنی بدن، حساسیتها و میزان گسترش عفونت انجام گیرد. این ن
۳. اندیکاسیونها، دوز و ملاحظات درمانی
۳.۱. موارد تجویز کپسول در دندانپزشکی
کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان در شرایط خاصی انتخاب منطقی محسوب میشود؛ بهویژه زمانی که بیمار حساسیت واقعی به پنیسیلین یا آنتیبیوتیکهای گروه بتالاکتام (β-lactam) دارد، یا وقتی احتمال حضور باکتریهای بیهوازی در عفونت بالا است. همچنین در مواقعی که درمان اولیه با داروهای خط اول شکست خورده یا مصرف آنها منع دارد، کلیندامایسین میتواند گزینه جایگزین باشد. در بیماران ارتودنسی یا موارد پیچیده دندانی که درگیر ایمپلنت، استخوان یا ابزار فلزی هستند، نفوذ بافتی دارو اهمیت زیادی پیدا میکند و اینجاست که کلیندامایسین جایگاه ویژهای دارد. نکتهای که بسیاری از منابع آنلاین از آن غافلاند، این است که مصرف کلیندامایسین باید همواره همراه با درمانهای جراحی یا اندودنتیک (Endodontic) باشد، زیرا آنتیبیوتیک بهتنهایی درمان قطعی نیست. بر اساس راهنمای انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA)، در بیمارانی که دچار نکروز پالپ (Pulp Necrosis) و علائم سیستمیک هستند، استفاده از آنتیبیوتیک تنها در کنار درمان اصلی مانند درناژ یا درمان ریشه مجاز است. پیش از تجویز، دندانپزشک باید وضعیت عمومی بیمار، سوابق حساسیت دارویی و میزان گسترش عفونت را بهدقت بررسی کند تا از تجویز بیمورد یا خطرناک جلوگیری شود.
۳.۲. دوز مصرف، مدت درمان و نکات عملی در روند درمان
در هنگام تجویز کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان، دوز معمول برای بزرگسالان در درمان دندانپزشکی بین ۳۰۰ تا ۴۵۰ میلیگرم هر شش ساعت یکبار (چهار بار در روز) است. مدت درمان معمولاً بین ۵ تا ۷ روز متغیر است و بر اساس شدت عفونت و وضعیت بیمار تنظیم میشود. از نظر روند درمان (Workflow)، دندانپزشک یا ارتودنتیست باید آغاز درمان آنتیبیوتیکی را همزمان با کنترل منبع عفونت — مانند درناژ، برداشت پالپ عفونی یا کشیدن دندان — برنامهریزی کند تا بهترین نتیجه حاصل شود. یکی از نکاتی که در وبلاگها به آن توجه نمیشود، زمان شروع درمان است. آنتیبیوتیک باید بلافاصله پس از تشخیص عفونت منتشرشونده یا بروز علائم سیستمیک آغاز شود، پیش از آنکه عوارض شدید شکل بگیرد. بررسی واکنش بیمار طی ۴۸ تا ۷۲ ساعت اول اهمیت حیاتی دارد؛ در صورت عدم بهبود، باید دارو یا سطح مراقبت تغییر کند و بیمار ارجاع داده شود. بیمار باید آموزش ببیند که دوره درمان را کامل کند، علائم هشدار مانند تب، تورم یا سختی در بلع را بشناسد و بداند که آنتیبیوتیک جایگزین درمان دندانپزشکی اصلی نیست، بلکه بخشی از فرآیند درمان است.
۴. ایمنی، خطرات و پایش درمان
۴.۱. عوارض جانبی اصلی و مدیریت خطرات
مصرف کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان نیاز به گفتوگویی دقیق و صادقانه درباره خطرات دارد. یکی از مهمترین خطرات آن بروز کولیت ناشی از آنتیبیوتیک (Antibiotic-Associated Colitis) است، بهویژه عفونت کلستریدیوم دیفیسیل (Clostridioides difficile infection – CDI) که میتواند تهدیدی جدی برای سلامت بیمار باشد. پژوهشها نشان دادهاند که خطر ابتلا به CDI هنگام مصرف کلیندامایسین تا ۱۶ برابر بیشتر از حالت عادی است؛ این عدد در مقایسه با بیشتر آنتیبیوتیکها بسیار بالاست. از دیگر عوارض احتمالی میتوان به اسهال، تهوع، بثورات پوستی، افزایش آنزیمهای کبدی و تغییرات خفیف در مغز استخوان اشاره کرد. هرچند واکنش آلرژیک نسبت به کلیندامایسین کمتر از داروهای گروه بتالاکتام (β-lactams) است، اما باید بیمار از نظر علائم حساسیت بهدقت پایش شود. نکتهای که بیشتر منابع آنلاین به آن توجهی ندارند، اثرات بلندمدت کلیندامایسین بر فلور طبیعی روده است، بهویژه در بیمارانی که بهطور مکرر آنتیبیوتیک مصرف میکنند یا بیماریهای زمینهای دارند. دندانپزشک باید در صورت وجود سابقه مشکلات گوارشی یا ضعف سیستم ایمنی، با پزشک معالج بیمار هماهنگی کامل داشته باشد تا ایمنی درمان حفظ شود و خطرات به حداقل برسد.
۴.۲. موارد منع مصرف، احتیاطهای فردی و پیگیری درمان
فراتر از خطرات عمومی، کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان در برخی بیماران نیاز به احتیاط ویژه دارد. برای مثال، بیمارانی که عنوان میکنند به پنیسیلین حساسیت دارند، باید ابتدا آزمایش و بررسی شوند، زیرا در بسیاری از موارد این حساسیت واقعی نیست و میتوان از آنتیبیوتیکهای طیف محدودتر استفاده کرد. بیماران مبتلا به بیماریهای شدید کبدی، کولیت اولسراتیو (Inflammatory Bowel Disease) یا سابقه ابتلا به عفونت کلستریدیوم دیفیسیل باید در گروه پرخطر در نظر گرفته شوند. پیگیری درمان باید ظرف دو تا سه روز اول انجام شود تا پاسخ بدن به دارو و عوارض احتمالی بررسی گردد. اگر بیمار دچار علائم گوارشی شدید شد، باید مصرف دارو را متوقف و فورا با پزشک مشورت کند. نکتهای که بسیاری از منابع عمومی به آن اشاره نمیکنند، اهمیت بررسی وضعیت آلرژی پیش از تجویز و پایبندی به اصول مدیریت آنتیبیوتیکی (Antibiotic Stewardship) است. دندانپزشک باید تصمیم درمانی خود را مستند کند، روند بهبودی را ارزیابی نماید و در صورت تداوم یا بدتر شدن علائم، داروی جایگزین تجویز کرده یا بیمار را به متخصص ارجاع دهد. این رویکرد از بروز عوارض جدی جلوگیری کرده و کیفیت درمان را افزایش میدهد.
۵. روند عملی درمان ارتودنسی یا دندانپزشکی و نکات خاص
۵.۱. ادغام کپسول در روند درمان ارتودنسی یا دندانپزشکی
در روند درمان ارتودنسی یا جراحیهای دندانی، استفاده از کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان باید بخشی از یک برنامه درمانی منسجم باشد. ابتدا دندانپزشک باید منبع عفونت را شناسایی کند، تشخیص دهد آیا عفونت در حال گسترش است یا بهصورت سیستمیک عمل میکند، سپس اقداماتی مانند درناژ، درمان ریشه یا کشیدن دندان را انجام دهد و در صورت نیاز، آنتیبیوتیک را آغاز کند. یکی از نکاتی که بسیاری از منابع اینترنتی به آن توجه نمیکنند، اهمیت زمانبندی صحیح است. شروع زودهنگام آنتیبیوتیک بدون کنترل منبع، ممکن است نفوذ دارو را محدود کند و باقیمانده بافت نکروتیک یا بیوفیلم باکتریایی را از بین نبرد، که در نهایت موجب کاهش اثربخشی درمان میشود. در بیماران ارتودنسی که دارای ایمپلنت یا ابزار فلزی در فک هستند، توان نفوذ بافتی کلیندامایسین اهمیت ویژهای دارد. هماهنگی میان ارتودنتیست و دندانپزشک ضروری است، زیرا وجود براکتهای ثابت یا حرکتهای دندانی فعال میتواند زمان بهبودی و برنامه درمان را تحت تأثیر قرار دهد. آموزش بیمار درباره نقش آنتیبیوتیک و ضرورت پیگیری منظم، کلید موفقیت درمان است. او باید بداند که آنتیبیوتیک فقط مکمل درمان است، نه جایگزین آن.
۵.۲. چرا اصطلاح «درمان قطعی» گمراهکننده است
اگرچه اصطلاح «درمان قطعی» در مورد کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان زیاد به کار میرود، اما این عبارت میتواند گمراهکننده باشد، زیرا آنتیبیوتیک بهتنهایی قادر به درمان کامل عفونت نیست مگر اینکه منبع اصلی آن برطرف شود. بسیاری از منابع اینترنتی به این موضوع توجه کافی ندارند که مداخله جراحی یا اندودنتیک (Endodontic Intervention) همچنان پایه اصلی درمان است. دستورالعملهای علمی انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA) بهروشنی بیان میکند که بیشتر بیماران بالغ با سیستم ایمنی سالم که دچار آبسه آپیکال حاد (Acute Apical Abscess) یا نکروز پالپ هستند، باید درمان دندانی قطعی دریافت کنند، نه صرفا آنتیبیوتیک. بنابراین آنتیبیوتیک باید بهعنوان درمان کمکی (Adjunctive Therapy) در نظر گرفته شود، نه پایان درمان. دندانپزشکان باید به بیماران توضیح دهند که موفقیت درمان تنها در صورت اجرای کامل مراحل شامل حذف منبع عفونت، درناژ، مصرف صحیح آنتیبیوتیک، پیگیری و پایش دقیق حاصل میشود. تأکید بر این موضوع باعث کاهش برداشت اشتباه بیماران، افزایش همکاری آنها با دندانپزشک و تقویت فرهنگ مصرف آگاهانه آنتیبیوتیکها (Antibiotic Stewardship) خواهد شد.
سخن پایانی
در جمعبندی میتوان گفت کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان گزینهای ارزشمند در برخی شرایط خاص عفونتهای دندانی است، بهویژه زمانی که بیمار به پنیسیلین حساسیت دارد یا عفونت ناشی از باکتریهای بیهوازی است. سازوکار اثر، قدرت نفوذ در بافت و طیف پوشش وسیع این دارو، استفاده از آن را در موارد انتخابشده توجیه میکند. بااینحال، شواهد علمی نشان میدهند که کلیندامایسین یک درمان مستقل و برتر نیست و باید همراه با حذف منبع عفونت به کار رود. دوز مصرف و مدت درمان باید دقیق تنظیم شود و پایش بیمار بهویژه از نظر خطر عفونت کلستریدیوم دیفیسیل ضروری است. در روند درمان دندانپزشکی یا ارتودنسی، آنتیبیوتیک نقش کمکی دارد نه نقش اصلی. دندانپزشکان باید تشخیص بهموقع، حذف منبع عفونت و ارتباط شفاف با بیمار را در اولویت قرار دهند. در نهایت، اگر این دارو با دقت و در قالب یک برنامه درمانی جامع استفاده شود، میتواند به بهبود مؤثر و پایدار کمک کند، اما معرفی آن بهعنوان درمان قطعی و مستقل، تصویری نادرست از واقعیت ارائه میدهد.
سوالات متداول
آیا کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان میتواند بهعنوان داروی پیشگیرانه استفاده شود؟
خیر، استفاده از کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان بهعنوان داروی پیشگیرانه (پروفیلاکسی) پیش از نصب براکت ارتودنسی بهطور معمول توصیه نمیشود. بر اساس دستورالعملهای انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA)، مصرف آنتیبیوتیک پیش از اینگونه اقدامات در بیماران سالم هیچگونه تأثیر قابل توجهی در کاهش خطر عفونت ندارد و حتی ممکن است باعث افزایش مقاومت دارویی شود. مصرف پیشگیرانه تنها در موارد خاص مانند بیماران دارای نقص ایمنی یا مشکلات قلبی مجاز است. حتی در چنین شرایطی نیز، انتخاب دارو و دوز آن باید با دقت بسیار و تحت نظر متخصص انجام گیرد. بنابراین، این دارو تنها زمانی تجویز میشود که خطر واقعی وجود داشته باشد، نه صرفاً بهصورت احتیاطی.
اگر بیماری پس از مصرف کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان هنوز علائم گسترش عفونت داشته باشد، چه باید کرد؟
اگر بیمار پس از مصرف کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان همچنان نشانههایی از عفونت منتشرشونده مانند تورم، تب، درد شدید یا سختی در بلع داشته باشد، باید فوراً دوباره ارزیابی شود. دندانپزشک باید اطمینان یابد که منبع عفونت بهدرستی کنترل شده است؛ در غیر این صورت، اقداماتی مانند درناژ (Drainage)، درمان ریشه یا کشیدن دندان ضروری است. در صورت عدم پاسخ به درمان، احتمال وجود مقاومت دارویی یا عفونت در بافتهای عمقی مطرح میشود. در این موارد، انجام تصویربرداری، آزمایش کشت میکروبی یا ارجاع بیمار به جراح فک و صورت برای ادامه درمان الزامی است. هرگونه تأخیر در مداخله ممکن است خطر گسترش سیستمیک عفونت را افزایش دهد.
آیا مصرف کپسول کلیندامایسین میتواند حرکت دندانی در ارتودنسی یا اتصال ایمپلنت به استخوان را مختل کند؟
هیچ شواهد علمی معتبری نشان نمیدهد که کپسول کلیندامایسین برای عفونت دندان بهطور مستقیم مانع حرکت دندانی در ارتودنسی یا فرایند جوش خوردن ایمپلنت به استخوان (Osseointegration) شود. اما نکته مهم این است که عفونت درماننشده میتواند روند ترمیم استخوان و پایداری ایمپلنت را مختل کند. بنابراین، قبل از شروع تنظیمات ارتودنسی یا کاشت ایمپلنت، باید از کنترل کامل عفونت اطمینان حاصل شود. در صورت وجود التهاب یا بافت عفونی فعال، ادامه درمان ارتودنسی یا جراحی باید به تعویق بیفتد تا بهبودی کامل حاصل شود. هماهنگی میان ارتودنتیست و دندانپزشک در این شرایط نقش کلیدی دارد.
1 نظر در مورد “کلیندامایسین: کپسول موثر برای عفونت شدید دندان;